Hamburgers, sigaretten, beltegoed: jongeren in de gesloten jeugdzorg en in jeugdgevangenissen krijgen soms extraatjes aangeboden om ze te weerhouden een klacht in te dienen. Dit afkopen is onacceptabel, stelt de Kinderombudsman in een rapport dat vandaag is verschenen. Brancheorganisatie Jeugdzorg Nederland en emeritus-hoogleraar Opvoedkunde Jo Hermanns zien de ernst van de situatie in, maar betwijfelen of het gaat om een structureel probleem.

Kinderombudsman Marc Dullaert concludeert in zijn rapport, Neem mij(n klacht) serieus, dat de behandeling van klachten op veel onderdelen wel aan de eisen voldoet, maar op sommige plaatsen tekortschiet. Jo Hermanns, emeritus-hoogleraar Opvoedkunde aan de Universiteit van Amsterdam, stelt dat dit incidenteel is. “De procedure rond klachten zal vast wel eens misgaan, maar dat het jongeren fundamenteel lastig wordt gemaakt om een klacht in te dienen, daar geloof ik niet in.”

Er zou een gebrek aan informatie en duidelijkheid zijn over hoe een klachtprocedure werkt. Hermanns: “De procedures zijn juist altijd erg zorgvuldig, zeker in de justitiële inrichtingen. De jongeren moeten altijd eerst zelf proberen het conflict op te lossen met een begeleider. Komen ze er niet uit, dan kunnen ze hogerop.” Ook hebben alle jongeren in justitiële inrichtingen contact met een advocaat, vertelt Hermanns. “Ik kan me dan ook niet voorstellen dat er grote onduidelijkheid is. Ze weten vaak precies hoe de juridische ladder in zijn werk gaat.”

Volgens het rapport proberen groepsleiders de klachten van jongeren met privileges af te kopen. Een van de geïnterviewden noemde een voorbeeld waarin alle jongeren een keer op hun kamer moesten blijven toen een groepsleider afwezig was. “Dat mag volgens de regels helemaal niet. Deze jongeren dienden vervolgens een klacht in. Bij de ene groep werden de jongeren gecompenseerd met chips en cola. Bij de andere groep werd gezegd dat het indienen van een klacht ‘respectloos’ was.”

Een systeem op basis van belonen is niet per definitie fout, legt Hermanns uit. “In een gezin is het normaal dat een kind iets extra’s krijgt als hij of zij een probleem oplost of zich sociaal gedraagt. In principe is het standpunt bij justitiële inrichtingen ook zo.” Justitiële inrichtingen willen jongeren juist leren conflicten eerst uit te praten voordat je de harde lijn kiest. En als dat lukt, worden ze beloond. “Het moet echter niet zo zijn dat ze beloond worden voor het verzwijgen van klachten. Dat is verwerpelijk.”

“De genoemde voorbeelden zijn incidenten die we kennen en waarbij ook wordt ingegrepen”, laat brancheorganisatie Jeugdzorg Nederland weten. “Maar omdat in het rapport van de Kinderombudsman geen aantallen worden genoemd, weten we niet precies wat de omvang van het probleem is.” Bij het onderzoek zijn vier gesloten jeugdzorginstellingen en vier jeugdgevangenissen betrokken, waar gesprekken zijn gevoerd met jongeren, de directie en ander personeel.

Jeugdzorg Nederland gaat net als Hermanns niet uit van een structureel probleem. “Wij hebben geen reden om aan te nemen dat het paaien op grote schaal gebeurt. Dat neemt niet weg dat er serieus moet worden omgegaan met de klachten.” Dullaert vindt dat dit tot nu niet genoeg gebeurt. Jongeren in een gesloten instelling zijn extra kwetsbaar en hebben volgens het VN-Kinderrechtenverdrag recht op extra bescherming. Daarbij hoort ook de mogelijkheid om klachten in te dienen als zij vinden dat hun rechten geschonden worden.